loading...

مجله اینترنتی فهادان

سایت مسعود رضانژاد فهادان

آخرین ارسال های انجمن

خمس متعلق به شخص امام یا منصب امامت؟

در مجموع از آیه 41 سوره انفال [1] و به مدد احادیث ذیل این آیه، خمس موارد هفتگانه از جمله ارباح مکاسب-اجمالا- به اثبات رسید.

ابتدائا دو مطلبی را که سید ماتن متعرض نشده اند بیان کرده و بعد به شرح ادامه متن عروه میپردازیم. قبل از بیان مطالب چند روایت که به بحث امروز مرتبط میشود در آغاز درس - از باب تیمن- نقل میکنیم:

عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْمُرْتَضَى فِي رِسَالَةِ الْمُحْكَمِ‌ وَ الْمُتَشَابِهِ نَقْلًا مِنْ تَفْسِيرِ النُّعْمَانِيِّ بِإِسْنَادِهِ الْآتِي عَنْ عَلِيٍّ ع قَالَ: وَأَمَّا مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ- مِنْ ذِكْرِ مَعَايِشِ الْخَلْقِ وَ أَسْبَابِهَا- فَقَدْ أَعْلَمَنَا سُبْحَانَهُ ذَلِكَ مِنْ خَمْسَةِ أَوْجُهٍ وَجْهِ الْإِمَارَةِ  وَ وَجْهِ الْعِمَارَةِ- وَ وَجْهِ الْإِجَارَةِ وَ وَجْهِ التِّجَارَةِ- وَ وَجْهِ الصَّدَقَاتِ فَأَمَّا وَجْهُ الْإِمَارَةِ - فَقَوْلُهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّمٰا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ- فَأَنَّ لِلّٰهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ- وَ لِذِي الْقُرْبىٰ وَ الْيَتٰامىٰ وَ الْمَسٰاكِينِ - فَجُعِلَ لِلَّهِ خُمُسُ الْغَنَائِمِ- وَ الْخُمُسُ يُخْرَجُ مِنْ أَرْبَعَةِ وُجُوهٍ- مِنَ الْغَنَائِمِ الَّتِي يُصِيبُهَا الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ- وَ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ مِنَ الْكُنُوزِ وَ مِنَ الْغَوْصِ[2]

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع‌ أَنَّهُ قَالَ:   إِنِّي لآَخُذُ مِنْ أَحَدِكُمُ الدِّرْهَمَ- وَ إِنِّي لَمِنْ أَكْثَرِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَالًا- مَا أُرِيدُ بِذَلِكَ إِلَّا أَنْ تُطَهَّرُوا[3].

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِي عَلِيِّ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ الثَّالِثِ ع إِنَّا نُؤْتَى بِالشَّيْ‌ءِ فَيُقَالُ هَذَا كَانَ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع(حضرت جواد علیه السلام) عِنْدَنَا فَكَيْفَ نَصْنَعُ فَقَالَ مَا كَانَ لِأَبِي ع بِسَبَبِ الْإِمَامَةِ فَهُوَ لِي وَ مَا كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَهُوَ مِيرَاثٌ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّةِ نَبِيِّهِ [4]

مطلب اول: آیا خمس ملک شخص امام می باشد یا ملک منصب امامت می باشد؟ مرحوم امام ره در نجف اصرار داشتند و بعض معاصرین هم قائل به مبنای دوم یعنی تعلق خمس به منصب امامت و در راستای تامین هزینه های حکومت هستند.

به نظر ما هم خمس متعلق به جایگاه امامت میباشد. به عبارت فنی تر خمس، ملک امام به حیثیت تقییدیه میباشد نه حیثیت تعلیلیه یعنی هر جا حیثیت تقییدی و امیر الامة موجود باشد ملکیت ثابت و هرجا حیثیت منتفی شود ملکیت هم منتفی میشود.

با این تعبیر، خمس، ملک شخص امام کاظم یا امام رضا علیه السلام نمی باشد بلکه در اختیار ایشان به عنوان ولی امر و حاکم اسلامی یا به عنوان رئیس و سائس امت، می باشد. به عبارت دیگر، خمس ملک علی وجه الامارة است و به عنوان امیر و سائس الامة، اختیارش بدست امام معصوم میباشد لذا بعد از مرگ امام، ملک ورثه امام نمیشود.

دلیل تعلق خمس به منصب امامت

روایات فوق نیز بر این مطلب دلالت دارند امام علی علیه السلام در روایت اول تصریح دارند که یکی از منابع درآمد، درآمد حکومتهاست که مبتنی بر خمس می باشد. امام صادق علیه السلام هم در روایت دوم میفرمایند من نیازی به خمس شما ندارم ولی برای پاک شدن شما از خمس استفاده میکنم.بی نیازی امام از خمس میتواند حکایتگر آن باشد که امام به خمس نگاه شخصی ندارند و فلسفه خمس را برای تامین نیاز دستگاه امامت و تطهیر اموال شیعیان میدانند. امام هادی علیه السلام در روایت سوم نیز در پاسخ سائل بین اموال جایگاه امامت با اموال شخص امام، تمایز قائل شده و اولی را قابل ارث بردن نمیدانند که به احتمال زیاد، مقصود از اموال امامت اموالی چون خمس مقصود نظر باشد.

اعتبار هم دلالت بر همین مطلب دارد مثلا فقط یکی از معادن یعنی نفت و درآمد آن و خمس آن را اگر در نظر بگیرید پول هنگفتی را تشکیل میدهد که تمام سادات نیازمند را میتوان تا سرحد پولدار شدن، تامین کند و یک قشر مرفهی از ذراری پیامبر ص و تافته ای جدا بافته ایجاد کند. (چه رسد به ارقام خمس سایر موارد چون ارباح مکاسب و...) با این بیان شاید بتوان ادعا کرد که گزینه انحصاری، تعلق خمس به امیر امت در راستای امارت و حکومتداری می باشد. لعل اینکه خلفای جور از خمس، ترسناک بودند و قائل شدند  که خمس به حکومت برگردد و به دست امیرالمومنین علیه السلام نرسد چون کمیت هائل و فراوانیست واگر دست آنها برسد تهدید بزرگی برای حکومت ایجاد می کند.

اگر هم خمس تعلقی به سادات داشته باشد، این نه از باب آنست که ملک آنها باشد بلکه مقام حاکم امت اقتضا دارد که نیازهای بنی الزهرا س را به نحو احسن تامین کند و شأن ابنای رسول الله ص را در حد عالی حفظ کند.
بدین ترتیب روشن میشود که در زمان ما هم سهم امام، ملک مرجع تقلید نیست بلکه در اختیار مرجع تقلید برای اداره امت، قرار میگیرد تا صرف اداره حوزات علمیه و نیازهای مستمندان شیعه شود که البته تشخیص این مطلب با مرجع تقلید می باشد.

کیفیت ملکیت منصب امامت بر خمس

در  ملکیت شخص حقیقی که مشکل و بحثی نیست اما ملک شخص حقوقی نیز یک امر پذیرفته شده در میان جوامع از قدیم تا به امروز می باشد. در گذشته، عناوین حقوقی چون مسجد و حسینیه را میتوان نام برد که مومنان، موقوفاتی را برای تعمیر و آبادانی آن وقف می کنند و منافع آن موقوفه ها تعلق به چنین امر اعتباری میگیرد.

امروزه هم اموال دولتی را میتوان مثال زد که با تغییر دول و روسای آن، باز هم ملکیت اعتباری دولتی بر اموال حکومت باقیست. حتی در صورت تغییر حکومتها اموال یک کشور مثل سفارتخانه ها و حسابهای بانکی یک کشور در خارج، به حاکمان جدید واگذار میشود.

البته اختلاف نظری در این زمینه بین برخی مراجع وجود دارد و از آنجایی که ملکیت را برای بانکهای دولتی انکار میکنند لذا بر اموال بانکهای دولتی حکم مجهول المالک رانده و اختیار آن را بدست حاکم شرع، وامیگذارند ولی این اشکال را در بانکهای خصوصی که از اموال اشخاص حقیقی معین، تشکیل شده، ندارند. (ثمره این بحث در گرفتن سودهای بانکی و وام بانکی، معلوم میشود.)

نتیجه: ملکیت امری اعتباریست که میتواند به شخص یا شخصیت تعلق گیرد؛ میتواند به شخص امام یا به منصب امامت تعلق گیرد.

اشکال و جواب

اشکال: از آنجایی که ملکیت امری عرضیست نیاز به محل دارد و ملکیت عناوین، امری اعتباری و عرضی بدون محل می باشد که قوام و تحققی برایش تصویر نمیشود.

جواب: ملکیتی که جزء اعراض تسعه است با ملکیت اعتباری فرق دارد، در قسم اول عرض بدون محل واقعی وجود نمی یابد اما در قسم دوم میتواند قائم به وجود فرد باشد یا در مورد هیئتی مثل دولت یا جمادی مثل حسینیه و مسجد قرار گیرد.

ملکیت امام بر هستی

مطلب دوم: روایات مستفیض یا متواتر به تواتر اجمالی دلالت دارند که دنیا و ما فیها ملک پیامبر و ائمه معصومین علیهم السلام میباشد:

وَ عَنْ زُرَارَةَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِي بَصِيرٍ أَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ مَا حَقُّ الْإِمَامِ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ- قَالَ الْفَيْ‌ءُ وَ الْأَنْفَالُ وَ الْخُمُسُ وَ كُلُّ مَا دَخَلَ مِنْهُ فَيْ‌ءٌ أَوْ أَنْفَالٌ أَوْ خُمُسٌ أَوْ غَنِيمَةٌ- فَإِنَّ لَهُمْ خُمُسَهُ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُولُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ- فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ- وَ لِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينِ - وَ كُلُّ شَيْ‌ءٍ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّ لَهُمْ فِيهِ نَصِيباً- فَمَنْ وَصَلَهُمْ بِشَيْ‌ءٍ- فَمِمَّا يَدَعُونَ لَهُ لَا مِمَّا يَأْخُذُونَ مِنْهُ.[5]

بنابر روایت فوق (و روایات فراوان دیگر در این ابواب)انفال، تمام رودخانه های دنیا و تمام زمینهای موات ملک امام می باشد. رئوس جبال و بطون اودیه و معادن و زمینهای موات همگی مال امام می باشند.

نکته رجالی: با مراجعه به کتاب رجال کشی مشاهده میشود ایشان عده ای از بزرگان را رمی به غلو میکند، منجمله یونس بن عبد الرحمن که امام رضا علیه السلام بعد از مشاهده کتاب او فرمودند:«اعطاه الله بکل کلمة نورا»[6] ولی در عین حال چنین وصفی از کشی در مورد وی وارد شده است.

باید توجه شود که این اوصاف، دخلی به وثاقت راوی در مقام روایت ندارد اینها عمدتا به خاطر اختلافاتیست که بین اصحاب ائمه واقع میشده و البته بیشتر این اختلافات در مسائل کلامیه بوده که بین متکلمان شیعه در زمان خود ائمه علیهم السلام، واقع میشده است و گاهی به دودستگی و نزاع  و گاهی هم کار به طرد و لعن و تکفیر میکشید. ائمه علیهم السلام بنابر مصالح، در مواجهه با این اختلافات، گاهی نظر میدادند و گاهی میفرمودند که شما با فلانی کاری نداشته باشید...

حالِ اصحاب ائمه علیهم السلام که مورد طعن واقع شده اند ولی میتوان به وثاقت روایات فقهی آنها قائل شد بدتر از امثال بنی فضال نیست که در عین انکار امامت موسی بن جعفر، حضرت عسکری علیه السلام در پاسخ راوی که گفت خانه های ما از کتابهای ایشان پرست، فرمودند:« خذوا ما رووا و ذروا ما رأوا...»[7]

و للکلام تتمة و الحمدلله.


[1] انفال/سوره8، آیه41.

[2] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج9، ص490، ابواب ما یجب فیه الخمس، باب 2، ح12، ط آل البیت.

[3] وسائل الشیه،شیخ حرعاملی، ج9، ص484، ابواب مایجب فیه الخمس، باب1، ح3، ط آل البیت.

[4] وسائل الشیعه،شیخ حر عاملی، ج9، ص537، ابواب انفال، باب2، ح6،ط آل البیت.

[5] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج9، ص534، ابواب انفال، باب1، ح33، ط آل البیت.

[6] الأصول الاصلية و القواعد الشرعية،  السيد عبدالله شبر، ج 1، ص159.

[7] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج27، ص142، ط آل البیت.

 
به دلیل به روز بودن سایت از صفحات دیگر نیز، دیدن فرمایید.

بک لینک فهادان نیوز
تبلیغات
Rozblog.com رز بلاگ - متفاوت ترين سرويس سایت ساز
اطلاعات کاربری
نام کاربری :
رمز عبور :
  • فراموشی رمز عبور؟
  • دیوار آگهی
    رضانژاد.نت
    راهنمای حل جدول

    درج آگهی فروش کلیه

    فهادان نیوز

    فهادان عربیک

    فهادان انگلیش

    داستان و حکایت

    قصه های کافی

    پزشکی و سلامت

    فرهنگ مقاومت

    دانش و فناوری

    موضوعات دینی

    سبک زندگی
    موضوعات اخلاقی
    آگهی