آیه خمس در سوره انفال

مجله اینترنتی فهادان

برای گفتگویی آزادتر با دوستانتان
به انجمن ما مراجعه کنید
قالب جدیدی برای وبلاگتان نیاز دارید؟!!
شهرقالب !
دنبال مطالب تفریحی هستید؟!
بخش تفریحی!
آگهی محصولات

درج آگهی فروش کلیه


فهادان نیوز


فهادان عربیک


فهادان انگلیش


داستان و حکایت


قصه های کافی


پزشکی و سلامت


راهنمای حل جدول


کانال رسمی سایت مجله اینترنتی فهادان

کانال فهادان کلیه


درس خارج فقه استاد اشرفی کتاب الخمس

استاد مصطفی اشرفی شاهرودی

موضوع: آیات داله بر خمس/آیه خمس در سوره انفال

سه آیه در قرآن کریم، مورد استدلال خمس قرار گرفته است:

اوّلین آیه خمس: آیه 41 سوره انفال

وَ اعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ.

طبعاً سهم خدا در خمس به رسول خدا  صلی الله علیه و آله رسیده و سهم رسول الله صلی الله علیه و آله بعد از وفات ایشان به امامان بعدی علیهم السلام تا امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در عصر ما می‌رسد. سهم ذوی‌القربی هم جزء اختصاصات امامان معصومین علیهم‌السلام بوده و سه سهم دیگر، مال یتامی و مساکین و ابن السبیل از خاندان بنی هاشم تعلق می‌گیرد.

فقه اللغة آیه شریفه در بیان استاد میلانی ره:

ابتدا در فقه اللغة آیه شریفه بحث می‌کنیم تا عند الشک در مورد قید یا شرطی در حکم خمس، بتوان به عموم آیه شریفه، رجوع کرد.

جهت اوّل در معنای غنمتم:

نزاع اصلی در این آیه بین شیعه و سنی در مورد معنای غنمتم از ماده غنم می‌باشد. غنیمت به معنای فایده است در مقابل غرامت که به معنای ضرر و خسارت است. عبارت: « من له الغنم فعلیه الغرم» ناظر به همین معناست.[1]

در مورد دایره معنایی غنیمت، اختلاف نظر وجود داردبرخی کتب لغت مثل العین و لسان العرب غنیمت را چنین معنا کرده‌اند:

«الغُنْمُ: الفوز بالشي‌ء في غير مشقة[2]» غنیمت در این تفسیر، فقط تعلّق به مواردی دارد که شخص، منفعتی را بدون مشقت و رنج بدست آورد مثل هبه و میراث یا درآمدی سرشار در بیع فضولی که با اجازه بعدی مالک، قرین شود. اما در مفردات راغب، معنای وسیع‌تری را برای غنیمت بیان می‌دارد:

«أن الغنم بالضم فالسكون؛ إصابة الغنم و الظفر به، ثم استعمل في كل مظفور به» و همین آیه را به عنوان شاهد بر معنای عام غنیمت بشمار آورده است. بنابراین تفسیر، هر منفعتی که به آدمی برسد اعم از ارباح مکاسب و غوص و کنز و معدن و بقیه موارد خمس را مشمول کلمه غنمتم در آیه شریفه خواهد بود و اختصاص به غنائم دارالحرب نخواهد داشت. شاهد این معنای دوم را شاید بتوان آیه شریفه: «فعند الله مغانم کثیرة» دانست که هر گونه نصیب و اجر و منفعت از جانب پروردگار را شامل می‌شود. در روایات وارده از اهل بیت علیهم السلام پیرامون خمس هم این معنای عام از غنیمت مد نظر می‌باشد.

اشکال بر معنای غنم: اختصاص تاریخی خمس به غنیمت دارالحرب

 بعض از فضلاء قدیم، کتابی غیر مطبوع دارند و گویند این آیه، اختصاص به غنیمت دارالحرب دارد و گویند در زمان جاهلیت، رسم بوده است که وقتی لشکری در جنگ، غالب می‌آمد و غنائمی به کف می‌آورد، یک چهارم یا یک پنجم یا یک ششم از آن غنیمت را به سردار یا امیر لشکر، اختصاص می‌دادند و این آیه در اشاره و تأیید همان رسم جاهلی، نازل شده است پس حکم تعبّدی خاصی در مقام نیست. ضمناً این آیه از طرفی اختصاص به پیامبر صلوات الله علیه و آله دارد و از طرفی یتامی و مساکین و ابن السبیل هم اختصاص به ذریه پیامبر صلوات الله علیه و آله ندارد.

جواب:گاهی برخی از اشکالات، ناشی از علم‌زدگی یا حبّ شهرتست که موجب می‌شود کسی حرف جدید و بدعت‌آمیز بزند. (و الله اعلم بما فی صدور العالمین(!

چنانچه بیان شد در برخی از روایات، علاوه بر غنیمت جنگی بر هر فایده‌ای اطلاق غنیمت شده و ارباح مکاسب را به عنوان یکی از موارد غنیمت بشمار آورده‌اند. در روایت دیگری نیز شأن نزول آیه را گنج شمرده و اخراج خمس را از سنن به جای مانده از زمان عبدالمطلب دانسته است. پس اختصاص آیه به غنائم دارالحرب نه در معنای لغت غنمتم وجود دارد و نه به مقتضای روایات می‌توان چنین اختصاصی را ادعا کرد.

اشکال در معنای غنمتم: غنیمت در لغت به معنای غنیمت جنگی

به اتفاق اهل سنّت و برخی اصحاب مثل صاحب جواهر، غنیمت در لغت، اختصاص به فائده‌ای دارد که در جنگ بدست آید. و از سیاق آیه 41 سوره انفال و آیات قبل و بعد آن می‌توان نتیجه گرفت که آیه در فضای جنگ، نازل شده و اختصاص به غنائم دارالحرب دارد.

جواب:در جواب گفته‌اند که مورد، مخصص نیست. به تعبیر استاد میلانی[3] در آیه شریفه فوق، صله و موصول ما غنمتم بر معنای عام غنیمت یعنی هر گونه منفعتی دلالت دارد. البته آیه یک مصداق از این معنای عام، یعنی غنائم جنگی را مد نظر دارد اما تصادق آیه بر یک مورد خاص نمی‌تواند مخصّص معنای عام «ما غنمتم» در مورد انواع منافع باشد. ایشان مثالی بهنگام از آیات قرآن، نقل می‌کنند که قاعده «مورد، مخصص نیست» را بهتر تبیین می‌کند: در آیه 101 سوره نساء آمده است:

«وَ إِذا ضَرَبتُمْ فِي الْأَرْضِ فلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا، إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً»

در این آیه شریفه، مورد قصر نماز مسافر در جائی بیان شده که خوف از حمله لشگریان کفر باشد در حالیکه نماز مسافر در صورت عدم خوف هم محکوم به قصر بوده و مورد آیه نمی‌تواند مخصص عمومیت حکم قصر نماز مسافر باشد.

جمع‌بندی معنای غنمتم:

مراد از غنیمت، شامل انواع فوائد می‌باشد که از جمله آن‌ها، منفعت گنج  یا ارباح مکاسب را می‌توان نام برد.

جهت دوم: معنای «اعلموا» و معانی مستفاده از آن

مطلب دوم آنکه ابتداء آیه، امر به علم می‌کند (وَ اعلَمُوا) باز مستشکل گوید: این عبارت، دلالت دارد که حکم خمس، یک حکم الزامی نیست چون اگر حکم الزامی بود باید حکم و امر مستقیماً به مأمورٌ بِه یا واجب تعلق گیرد مثل: «اقیموا الصلاة» یا «آتوا الزکاة» یا «من شهد منکم الشهر فلیصمه» به نظر وی، دستورات الزامی در قرآن کریم  با عبارت «و اعلموا» بکار نمی‌رود و این نیز شاهدی است که این حکم، جزمی و ایجابی نیست بلکه حکم موقّت یا حکومتی می‌باشد.

جواب: «و اعلموا» ممکنست بیشتر تاکید باشد یعنی اگر فکر می‌کنید که اختیار دست شماست یا اختیار در دست اهل جاهلیت باشد که بتواند ربع یا خمس یا سدس بگیرد خیر این چنین نیست بلکه بدانید که باید خمس را به خدا و رسول داد.

دقتی هم استاد میلانی در معنای «و اعلموا» دارند که خالی از لطف نیست. ایشان می‌فرمایند:

·         اگر امر به دانستن کنایه از امر به انجام تکلیف خمس باشد پس نمی‌توان در مال صغیر از این آیه اثبات وجوب خمس کرد زیرا در مورد اطفال، قلم تکلیف برداشته شده است و قبل از بلوغ، تکالیف شرعی امکان توجه بدان‌ها ندارد. بنابر رای مرحوم استاد خوئی که در کتاب الزکاة اشاره شد به مقتضاء حدیث رفع (رُفِعَ القَلَم... عَنِ الطِّفل حَتی یَحتَلِم) مراد از رفع القلم، اعم از حکم تکلیفی و وضعی می‌باشد پس اطفال همانطور که مکلف به نماز نیستند مکلف به خمس و زکات هم نیستند لذا ایشان در بحث زکات هم منکر وجوب زکات بر اطفال شدند. استاد میلانی هم می‌فرمایند: که اگر بنا باشد امر به علم، کنایه از امر به عمل یعنی ادای خمس باشد، این امر اختصاص به ذوی التکالیف دارد.

·         ولی اگر «وَ اعلَمُوا» در مقام تمهید باشد بدین معنا که اصل حکم وجوب خمس مِدارست و بر اساس آن، این آیه خبر از ثبوت خمس در غنائم می‌دهد در این صورت فرقی بین صغیر و کبیر نمی‌باشد و خمس حقی مالیست که در اموال صغیر وکبیر ثابت می‌باشد. گرچه در ایام صغر چون قلم تکلیف برداشته شده است وجوب ادا بر ذمه و بعد از بلوغ، اخراج خمس واجب می‌شود.

جهت سوم: معنای «أنما»

 أنما یک کلمه نیست در مقابل إنما  که یک کلمه  و دال بر حصرست. أن در أنما از ادات تاکید  و مای در أنما، موصوله و نکره بوده و دلالت بر جزئیت دارد. بنابراین تفسیر معنای «أنما غنمتم...» یعنی دادن خمس برخی چیزهایی که به غنیمت برده‌اید لازمست. در ادامه عبارت غنمتم  در آیه شریفه هم عبارت «مِن شیءٍ» به صورت نکرهاضافه شده است که می‌تواند شاهدی باشد بر آنکه ما غنمتم کلیت نداشته و دادن خمس هر غنیمتی لازم نیست.

در مقابل این برداشت، برخی گویند: نکره در این مقام، اتفاقاً مفید عموم است زیرا ابتدائاً با أن مطلب با تأکید، قرین شده و بعد هم با مای موصوله و نکره‌ای که دلالت بر واحد و کثیر دارد بر عمومیّت آن اصرار شده است.

شاهد «مِن شیءٍ» در ادامه آیه نیز مؤیّد ماست و می‌گوید: که غنیمت و فایده چه قلیل باشد چه کثیر، خمس آن لازم‌الأدی می‌باشد.

ثمره این برداشت عام از أنما آنست که:

اولاً هرگونه غنیمتی را شامل می‌شود مگر دلیل خاصی بر اسثناء آن دلالت داشته باشد مثل هبه و اگر شک در تخصیص خمس نسبت به هبه داشته باشیم عموم آیه، مرجع لزوم اداء خمس می‌باشد.

ثانیاً هرگونه نصابی را در موارد خمس نفی می‌کند مگر دلیلی بر اختصاص بعض موارد مثل غوص و معدن بر نصاب حداقل بیست دینار، دلالت داشته باشد فَلنَأخُذ به. پس در موارد شک در جعل نصاب، به مقتضای عموم آیه هر مقدار که غنیمت برده شود ولو یک دینار باید خمس آن را داد.

جهت چهارم: لام در آیه شریفه

نکته دیگر آنکه، لام در سه دسته از مصارف خمس، وارد شده است: لله و للرسول و لذی‌القربی و در سه دسته بعدی، سراغی از آن نیست: و الیتامی و المساکین و ابن السبیل.

به قول مرحوم میلانی ممکن است از ضمیمه لام استفاده کنیم که سه تای اوّل به صورت مستقل، هر یک از خمس سهمی می‌برند ولی سهم خمس سه دسته اخیر، اشتراکیست.

دو آیه دیگری که در قرآن کریم مستند خمس قرار گرفته آیات ذیل‌ است که در روزهای آتی به بحث از آن‌ها خواهیم پرداخت؛ إن شاء الله.

وَ آتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَ الْمِسْكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ. اسراء 26

مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبَى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَسَاكِينِ وَ ابْنِ السَّبِيل. حشر 7

مسعود رضانژاد فهادان/ 5 فروردین 94

لینک دانلود
صوت  pdf 

[1] قال رسول الله صلی الله علیه و آله: لَا يُغْلِقِ الرَّاهِنُ الرَّهْنَ لِصَاحِبِهِ لَهُ غُنْمُهُ‏ وَ عَلَيْهِ غُرْمُه‏. (نهج الحقّ و كشف الصدق‏/ 489)

[2] کتاب العین، الخلیل بن احمد، 4/ 426 و لسان العرب، ابن منظور،12/445 همچنین المحیط فی اللغة، صاحب بن عباد 5/93

[3]محاضرات فی فقه الامامیة کتاب الخمس، سید هادی میلانی، ص10


به دلیل به روز بودن سایت از صفحات دیگر نیز، دیدن فرمایید.

تبلیغات

Rozblog.com رز بلاگ - متفاوت ترين سرويس سایت ساز
اطلاعات کاربری و عضویت سریع

عضو شويد
فراموشی رمز عبور؟

نام کاربری :
رمز عبور :


عضویت سریع
نام کاربری :
رمز عبور :
تکرار رمز :
ایمیل :
نام اصلی :
کد امنیتی : * کد امنیتیبارگزاری مجدد
صفحات جداگانه

بیانات مهم رهبر انقلاب در جلسه خارج فقه
فناوری: تولید برق با یه قطعه ساده
ساخت لامپ پر نور به وسیله مداد
ویدیو جالب از بخاری روشن کردن
تولید برق با سیم سیار
با عرض پوزش بابت این صحنه‌های دلخراش
حرف زدن دختر دو سر آمریکایی با هر دو دهانش
عجیباً غریبا: نامرئی شدن مرد آفریقایی با پودری عجیب
ببینید: اقتدار نیروی انتظامی در دستگیری و جمع‌آوری اراذل و اوباش.
وقتی امام خمینی درخواست روحانی را برای ملاقات به خاطر تخلّف در شورای نظارت رد می‌کنند! (44 ثانیه)
بالاتر از خبر ۲۸ بهمن ۹۵: از سوال پرسیدنی که مجازاتش زندان است تا هواپیمای نو نیامده به تعمیرگاه رفت!
ببینید: مستند از کودک پنج ساله تا سران فتنه!
کلیپی از جفت گیری طاووس را برای شما قرار دادیم.
گنجشکی بعد از برخورد با شیشه، بیهوش شده و گنجشک دیگری با روش‌های مختلف او را به هوش می‌آورد!
ویدئوی تأثیر گذار از به آتش کشیدن یک موتور سوار ریشی توسط فتنه‌گران 88
نشانه‌گیری این دختر، دنیا را مبهوت خود کرده!
صحبت‌های دختر جوانی که چند روز پیش، پزشک ‌اصفهانی به جای غده، تنها کلیه‌اش را خارج کرد.
وعده‌های شیک و مجلسی دولتمردان!
ببینید: چینی‌ها، اینگونه فرهنگ‌سازی می‌کنند!
ببینید: شعارهای ساختار شکنانه خوزستانی‌ها مقابل درب استانداری
تفاوت فتحش معذرت‌خواهی در خارج و ایران
چند گل قشنگ و دیدنی
افشاگری بی‌سابقه و مستند دکتر علی کرمی
فیلم/ توزیع تصادفی دعوتنامه مهمانسرای امام رضا علیه‌السلام در میان زائران مسیر مشهد.
آمار دروغ اشتغال، توسط دولت راستگویان
شوخی جنسی با خبرنگار، در حین پخش زنده
کلیپی ناب از فلر پراکنی جنگنده اف ۱۶
قسمت بیست و دوم طنز سیاسی دیش و میش.
رهبر انقلاب: واقعا اگر ممكن بود، می‌رفتم همدان دیدن این مرد!
مصاحبه جنجالی جلال حسینی و مهدی رحمتی پس از دربی۸۴
دعوای هوادارن استقلال و پیروزی بیرون از ورزشگاه پس از دربی ۸۴، منجر به زخمی شده بیش از صد نفر شد.
پاره شدن شلوار مجری ایرانی در برنامه زنده! (66 ثانیه)
بیاد تمامِ قربانیانِ اسید پاشی قسمت اول (60 ثانیه)
کلیپ واقعی پرتاب کفش بر سر رئیس جمهور آمریکا (3 ثانیه)
انتقاد وزیر بهداشت از شهاب حسینی و شهرزاد
با تبر، بیضه‌ها و آلت طرف را از بیخ می‌کنه
فیلم افشاگری جدید کارمند شبکه جم
دختری که به 20 زبان صحبت می‌کند!!
فیلم طنز سیاسی دکتر سلام _ ۱۴۰
صحنه اخراج رحمتی در دقیقه‌های پایانی شهرآورد.۱
درگیری سیدجلال حسینی و سیدمهدی رحمتی
طنز؛ مضرات سیگار بدتر است یا قلیان؟!
اظهارات بسیار جنجالی و پر شور پیام مرادی از روحانی در روز دانشجو
چگونه بنویسیم چگونه بخوانیم؟ (1)
سوتی: پخش لب گرفت در برنامه زنده ورزشی
توضيحات از صادق زيبا كلام در مورد رد نشدن از روی پرچم آمريكا در برنامه زنده.
اجرای فوق العاده زیبای یه لطیفه از مجری در برنامه زنده شبکه جام جم
سوتی جواد خیابانی رو آنتن زنده میگه موقعیت تاکتیکی بگا رفت!!!
وقتی محافظان ظریف «محسن تنابنده» را هم خودی نمی‌دانند!
واقعاً دیدنی: لحظه جرقه و از مدار خارج شدن ايستگاه برق در اهواز.
فیلمی از اوضاع اهواز از زبان مردم؛ اینجا خبری از گرد و غبار نیست! ارسالی توسط علیرضا
کلیپ با حال تبلیغ موزیکال بخاری در افغانستان
واکنش نخست وزیر ژاپن به دست دادن عجیب ترامپ
خودارضایی پسری در حضور مردم
روايت امام خامنه‌ای از برنامه يک روز كاری خود
ویدئوی دیدنی از گفتگوی تلویزیونی رفسنجانی در انتهای دوره ریاست جمهوری
رفسنجانی را بهتر بشناسیم! (قسمت هشتم)
جدال لفظی سنگین ایوبی و افخمی در برنامه هفت (4)
جدال لفظی سنگین ایوبی و افخمی در برنامه هفت (3)
جدال لفظی سنگین ایوبی و افخمی در برنامه هفت (2)
جدال لفظی سنگین ایوبی و افخمی در برنامه هفت (1)
فیلم: دروغ‌های ۲۰۰ درجه علیه قالیباف!
50 گل برتر و زیبای رونالدو برای رئال مادرید
فیلم: درگیری لفظی در نشست خبری فیلم قاتل اهلی
ندا یاسی! برایت متأسفم تو از یک حیوان پست‌تری!
علت ناراحتی همسر ترامپ در مراسم تحلیف چه بود؟
هدیه همسر ترامپ، اوباما را گیج کرد!
گزارش جنجالی از زندگی مسئولین
وقتی ترامپ به قرآن گوش می‌کند
کلیپ کامل دعوای خفن دونالد ترامپ سر شرط‌بندی در کشتی کج
اعتراض یک زن خوزستانی به بی تفاوتی ابتکار به وضع مردم!
تشکر رسمی و عمومی آیت الله خامنه‌ای از ترامپ
رفسنجانی و مصرف اشیاء لوکس
طنز سیاسی دکتر سلام قسمت ۱۳۹
رفسنجانی و خطبه‌های نماز جمعه
رفسنجانی را بشناسیم: سازندگی به هر قیمتی
کوتاه از هاشمی رفسنجانی (4): بازنگری ارزش‌ها در دهه 70
هاشمی رفسنجانی و حوادث سال 88
هاشمی را بشناسید! (2): چرا هاشمی در انتخابات 84 شکست خورد؟
هاشمی را بشناسید! (1): تنها رئیس‌جمهوری که می‌دانست چه می‌خواهد بکند!
چپ کردن ماشین رهبر انقلاب توسط محافظ جدیدش
یک پیشنهاد ساده - آموزش سکس
سند مخالفت روحانی با رهبری افشا شد!
شبکه خبر: فروش گوشت مرغ رنگ شده به جای گوشت قرمز!
پربازدیدترین ویدئوی سایت روشنگری در سال 95: اسیری در دستان داعش
سگ‌های فوق‌العاده با هوش
گفتگوی ویژه حمله ناو امریکایی به هواپیمای مسافربری ایران
آهنگ تصویری هم‌شاگردی سلام آهنگ خاطره انگیز و زیبای هم‌شاگردی سلام دهه شصت
اقدام تحسین بر انگیز داماد با مادر خدمتکار خود
لحظه وحشتناک مرگ ناگهانی افراد مشهور جلوی دوربین!
ویدئوی طنز سیاسی دکتر سلام 138(نسخه اصلی)
راه رفتن مردی به صورت کاملاً برهنه در قزوين
کلیپ مردی که لخت در اسفراین دوچرخه سواری میکرد
سخنان جنجالی حسن عباسی درمورد روحانی
سخنرانی جنجال برانگیز سردار قاسمی درباره چگونگی فوت هاشمی رفسنجانی
انتقال فناوری سه خودرو روز کره ای به ایران
دندان گرفتن دست داماد توسط عروس
حمله گوریل به انسان
سوتي هاي مردم در مصاحبه هاي تلويزيوني آخر خنده بزور پیدا کردم
فیلم کوتاه روابط زناشویی
پیام‌های بازرگانی

آگهی بهترین محصولات