loading...

مجله اینترنتی فهادان

سایت مسعود رضانژاد فهادان

آخرین ارسال های انجمن

باب سوم از أَبْوَابُ مَا يَجِبُ فِيهِ الْخُمُس‏

[تقریر درس استاد سجادی]

::..بررسی روایات باب سوم از ابواب ما یَجِبُ فیهِ الخُمس..::

از کتاب وسائل الشیعه و مستدرک آن

3_ بَابُ وُجُوبِ الْخُمُسِ فِي الْمَعَادِنِ كُلِّهَا مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الصُّفْرِ وَ الْحَدِيدِ وَ الرَّصَاصِ وَ الْمَلَّاحَةِ وَ الْكِبْرِيتِ وَ النِّفْطِ وَ غَيْرِهَا

12561- 1- ([1]) مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مَهْزِيَارَ عَنْ فَضَالَةَ وَ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه‌السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الصُّفْرِ وَ الْحَدِيدِ وَ الرَّصَاصِ فَقَالَ عَلَيْهَا الْخُمُسُ جَمِيعاً.

  • وَ رَوَاهُ الْكُلَيْنِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ‏ نَحْوَهُ‏[2].
  • ممکن است جمیعاً به معادن بر گردد که در این صورت، علاوه بر موارد فوق، به هر چیزی که صدق معدِن شود خمس تعلّق می‌گیرد.
  • صُفر: مس زرد و شاید هم روی.  رصاص: قلع و سرب. کبریت: گوگرد.
  • ابو نصر فراهی تحت دو بیت در نصاب الصبیان، بسیاری از معدنیّات را معرفی کرده است:

ذَهَب: زر است و حدید: آهن و رَصاص: ارزیز

لُجَین: سیم و زُجاج: آبگینه، معدِن: کان

***

نُحاس و صُفر: مس و روی، آنُک است سُرُب

حُلِیّ است: زیور و غالی: گران، رخیص: ارزان

  • معدِن در لغت:

1.        المنجِد: مکان کل شیءٍ منه اصله و مرکزه.

2.       کتاب العین: مكان كل شي‏ء، أصله و مبتدؤه، نحو الذهب، و الفضة و الجوهر و الأشياء.

3.       مجمع البحرین: مركز شي‏ء: مَعْدِنُه‏. (مرحوم طُریحی، أخباری بوده و از آنجا که این کتاب، بیشتر از کتب دیگر، به معانی مصطلح شرعیِ در قرآن و روایات پرداخته است فقهاء، اغلب به قول او رجوع می‌کنند.)

4.       استاد سجادی: مُستَخرَجُ کُلِّ شَیءٍ سِوی الماء فِی الأرضِ أو فِی سَطحِها.

12562- 2- ([3]) وَ عَنْهُ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ فِي حَدِيثٍ قَالَ:سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام عَنِ الْكَنْزِ كَمْ فِيهِ؟ قَالَ: الْخُمُسُ وَ عَنِ الْمَعَادِنِ كَمْ فِيهَا قَالَ: الْخُمُسُ وَ عَنِ الرَّصَاصِ وَ الصُّفْرِ وَ الْحَدِيدِ وَ مَا كَانَ بِالْمَعَادِنِ‏[4] كَمْ فِيهَا قَالَ: يُؤْخَذُ مِنْهَا كَمَا يُؤْخَذُ مِنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ.

  • وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيٍّ الْحَلَبِيِ‏ مِثْلَهُ‏[5].
  • وَ رَوَاهُ الْكُلَيْنِيُّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ نَحْوَهُ‏[6].

12563- 3- ([7]) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ مَعْرُوفٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه‌السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْمَعَادِنِ مَا فِيهَا؟ فَقَالَ كُلُّ مَا كَانَ رِكَازاً فَفِيهِ الْخُمُسُ وَ قَالَ: مَا عَالَجْتَهُ بِمَالِكَ فَفِيهِ مِمّا أَخْرَجَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْهُ مِنْ حِجَارَتِهِ مُصَفًّى الْخُمُسُ.

  • معنای لغوی رکاز:

1.        مفردات راغب([8]):الرِّكَازُ لِلمالِ المَدفُون، إمّا بِفعلِ آدَميّ كَالكَنز، وَ إمّا بِفِعل إلهيّ كَالمَعدِن، وَ يَتَناوَلُ‏ الرِّكَازُ الأمرَين، وَ فَسّر قَوْلُهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِه‏: «وَ فِي‏ الرِّكَازِ الْخُمُسُ»[9] بالأمرين جميعاً.

2.       شیخ طوسی در النهایة: الركازُ عِندَ أهلِ الحِجاز ،كنوز الجاهلية المدفونة في الأرض، وَ عِندَ أهلِ العراقِ المَعادِن‏.

3.          از «مِن» تفسیریه در فرمایش امام صادق علیه‌السلام در حدیث: فِي‏ الرِّكَازِ مِنَ‏ الْمَعْدِنِ‏ وَ الْكَنْزِ الْقَدِيمِ‏ يُؤْخَذُ الْخُمُسُ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا[10]؛ قول راغب، تأیید می‌شود.

  • با توجه به آنچه در معنای رکاز بیان شد استفاده می‌شود گرچه راوی از معدِن، سؤال کرده بود اما پاسخ حضرت صادق علیه‌السلام، شامل معدِن و رکاز و وجوب خمس در هر دو می‌شود.
  • علامه مجلسی در ملاذ الخبار: مَا عَالَجْتَهُ بِمَالِكَ فَفِيهِ مِمّا أَخْرَجَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْهُ مِنْ حِجَارَتِهِ مُصَفًّى الْخُمُسُ، أی بعدَ المؤونة.
  • مَا عَالَجْتَهُ بِمَالِكَ فَفِيهِ مِمّا أَخْرَجَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مِنْهُ مِنْ حِجَارَتِهِ مُصَفًّى الْخُمُسُ یعنی: آنچه به طور خالص و مصفّی، پس از کسر هزینه‌ها و جدا کردن گل و لای، برایت می‌ماند در آن خمس است.

12564- 4- ([11]) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا جَعْفَرٍ علیه‌السلام عَنِ الْمَلَّاحَةِ فَقَالَ علیه‌السلام: وَ مَا الْمَلَّاحَةُ فَقَالَ‏[12]: أَرْضٌ سَبِخَةٌ مَالِحَةٌ يَجْتَمِعُ فِيهَا الْمَاءُ، فَيَصِيرُ مِلْحاً فَقَالَ علیه‌السلام: هَذَا الْمَعْدِنُ فِيهِ الْخُمُسُ. فَقُلْتُ وَ الْكِبْرِيتُ‏وَ النِّفْطُ يَخْرُجُ مِنَ الْأَرْضِ قَالَ فَقَالَ هَذَا وَ أَشْبَاهُهُ فِيهِ الْخُمُسُ.

  • وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ إِلَّا أَنَّ فِيهِ‏ فَقَالَ: مِثْلُ الْمَعْدِنِ فِيهِ الْخُمُسُ[13]. صدوق در من لا یحضر، به جای «هَذَا الْمَعْدِنُ فِيهِ الْخُمُسُ» به صورت «مِثْلُ الْمَعْدِنِ فِيهِ الْخُمُسُ» ضبط نموده است.

  • وَ رَوَاهُ فِي الْمُقْنِعِ أَيْضاً كَذَلِكَ‏[14].

  • مَا الْمَلَّاحَة یعنی منظورت از مَلَّاحَة چیست.

  • ملّاحة یعنی زمین شوره‌زاری که آب در آن جمع می‌شود و به نمک تبدیل می‌شود.

12565- 5- ([15]) وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْخَطَّابِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‏[16] عَنْ أَبِي الْحَسَنِ علیه‌السلام قَالَ: سَأَلْتُهُ عَمَّا يُخْرَجُ مِنَ الْبَحْرِ مِنَ اللُّؤْلُؤِ وَ الْيَاقُوتِ وَ الزَّبَرْجَدِ وَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّ هَبِ وَ الْفِضَّةِ هَلْ (فِيهَا زَكَاةٌ)[17] فَقَالَ إِذَا بَلَغَ قِيمَتُهُ دِينَاراً فَفِيهِ الْخُمُسُ.

  • وَ رَوَاهُ الْمُفِيدُ فِي الْمُقْنِعَةِ عَنِ الصَّادِقِ علیه‌السلام مُرْسَلًا نَحْوَهُ‏[18]
  • وَ رَوَاهُ الْكُلَيْنِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ[19]
  • وَ رَوَاهُ الصَّدُوقُ مُرْسَلًا[20] وَ رَوَاهُ فِي الْمُقْنِعِ أَيْضاً مُرْسَلًا وَ تَرَكَ ذِكْرَ الْمَعَادِنِ‏[21]
  • أَقُولُ: اشْتِرَاطُ بُلُوغِ الدِّينَارِ إِنَّمَا هُوَ فِي الْغَوْصِ لَا فِي الْمَعْدِنِ.
  • این روایت محل مناقشات زیادی قرار گرفته است زیرا ظاهراً مفاد آن با حدیث اوّل باب 4 از ابوابِ «ما یَجِبُ فِیهِ الخُمس» در تعارض است در آن روایت، حضرت رضا علیه‌السلام در پاسخ به سؤال راوی که از نصاب معدِن، پرسش نموده بود، نصاب آن را 20 دینار، مشخص نمودند ولی در این روایت، همان حضرت، نصاب معدِن و غوص را با عبارت واحدِ "إِذَا بَلَغَ قِيمَتُهُ دِينَاراً فَفِيهِ الْخُمُسُ" پاسخ داده‌اند در اینکه آیا جمع بین این دو روایت، در نصاب خمس معادِن، چگونه است اقوال متعددی مطرح شده که عبارتند از:

1.        قول اوّل: عدم اعتبار نصاب در معدِن، مطلقاً؛ مشهور بین قدما، عدم اعتبار نصاب در وجوب خمس معدِن است، مانند:
شیخ طوسی در کتاب خلاف (متن کتاب: قَد بَیّنا أن المعادِنَ فیها الخُمس، و لا یُراعی فیها النّصاب؛ خلاف، ج2، ص119-120)،
ابن ادریس در سرائر (متن کتاب: بل إجماعهم منعقد على وجوب إخراج الخمس، من المعادن جميعها... مِن غير اعتبار مقدارٍ وَ هذا إجماع منهم بغير خلاف؛ سرائر، ج1، ص488-489)
هم چنین شهید در دروس، عدم اعتبار نصاب را به اکثر، نسبت داده است. (متن کتاب: و الأکثر لم یعتبروا نصاباً؛ الدروس الشرعیة، ج1، ص260)
و حتی برخی، ادعای اجماع بر عدم اعتبار نصاب کرده‏‌اند. صاحب جواهر هم از شیخ مفید، اسکافی و عمانی و غیر این‌ها حکایت عدم اعتبار را کرده است. (جواهر، ج16، ص19)

البته شیخ طوسی که به عنوان کسی که قائل به عدم اعتبار نصاب است، مطرح شد دو قول دیگر در سایر کتب خودش دارد؛ مثلاً یک قول شیخ که در کتاب التهذیب، نهایة و مبسوط آمده اعتبار بیست دینار است.

            2.       قول دوم: اعتبار نصاب یک دینار؛ این قول، مختار ابو الصلاح حلبی است. متن کتاب: ما بلغ من المأخوذ من المعادن و المخرج بالغوص قيمة دينار فما زاد. (الکافی فی الفقه، ص170)

3.       قول سوم: اعتبار نصاب بیست دینار؛ این قول، قولی است که بین متأخرین، مشهور است یعنی در مقابل قول اوّل که بین متقدّمین، مشهور بود. صاحب مدارک این قول را به عامّه متأخرین نسبت داده است از متقدّمین هم، بعضاً قائل به این قول می‏‌باشند از جمله:
ابن حمزه در کتاب وسیلة (الوسیلة، ص127 و 138)
شیخ طوسی در سه کتاب التهذیب، نهایة (النهایة، ص177 و 197) و مبسوط
همچنین صدوق در المقن.

کسانی که نصاب 20 دینار را معتبر دانسته‌اند یا این است که:

أ‌.         به بخش دوم روایت 12565 (قسمتی که راجع به معادِن است) اعتناء نکرده‌اند.
شیخ صدوق همین روایت را بدون بخش پایانی آن، (
وَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّ هَبِ وَ الْفِضَّةِ) نقل کرده است
[22] اگر نقل صدوق را ترجیح دهیم تعارضی میان این روایت و روایت 12568 نخواهد بود؛ قابل توجه اینکه، گر چه، نقل کلینی، اضبط از شیخ صدوق است ولی در مواردی مثل اینجا، برای دفع تعارض خبرین، نقل صدوق را ترجیح می‌دهیم.

ب‌.      و یا اینکه مثل آیت الله سید محمود هاشمی شاهرودی، قائل به این شده‌اند که اصل روایت، «إذا بَلَغَ عِشرینَ دیناراً» بوده که کلمه «عشرون»، قبل از «دیناراً» افتاده است[23].

12566- 6- ([24]) مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ فِي الْخِصَالِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى‏ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ مَرْوَانَ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام يَقُولُ‏ فِيمَا يُخْرَجُ مِنَ الْمَعَادِنِ وَ الْبَحْرِ وَ الْغَنِيمَةِ وَ الْحَلَالِ الْمُخْتَلِطِ بِالْحَرَامِ إِذَا لَمْ يُعْرَفْ صَاحِبُهُ وَ الْكُنُوزِ الْخُمُسُ.

  • عمار بن مروان می‌گوید: شنیدم از امام ششم علیه‌السلام که می‌فرمودند: در آنچه که از معادن و دریا، خارج می‌شود همچنین در غنیمت و مال حلال مخلوط به حرام، زمانی که صاحبش را نشناسی و در گنج، خمس وجود دارد.

12567- 7- ([25]) وَ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ زِيَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَذَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ علیه‌السلام قَالَ: الْخُمُسُ عَلَى خَمْسَةِ أَشْيَاءَ: عَلَى الْكُنُوزِ وَ الْمَعَادِنِ وَ الْغَوْصِ وَ الْغَنِيمَةِ وَ نَسِيَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ الْخَامِسَ.

  • أَقُولُ: وَ تَقَدَّمَ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ[26] وَ يَأْتِي مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ‏[27].
  • محمد بن أبی عُمیر از طریق چندین نفر از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که: حضرت فرمودند: خمس بر 5 چیز است: گنج و معادِن و غَوص و غنیمة؛ مورد پنجم را إبن أبی عُمیر، فراموش کرده است.

روایات مستدرك‌الوسائل در همین باب

8227- ([28]) دَعَائِمُ الْإِسْلَامِ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ علیه‌السلام: أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ مَعَادِنِ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّةِ وَ الْحَدِيدِ وَ الرَّصَاصِ وَ الصُّفْرِ قَالَ: عَلَيْهَا جَمِيعاً الْخُمُسُ.

  • کتاب دعائم الإسلام اثر ابو حنیفه، نعمان بن محمد بن منصور بن احمد بن حَیُّون تمیمى مغربى، معروف به أبوحنیفه شیعی می‌باشد؛ راجع به او و کتابش، مناقشات زیادی میان علماء، صورت گرفته ولی از آنجا که قریب به اتفاق روایت‌های او در این کتاب، موافق با روایت‌های موجود در کتب معتبر شیعی است می‌توان به کتاب او در مرحله بعد از کتب قدمائی چون إبن بابویه و شیخ صدوق و شیخ طوسی رضوان الله علیهم، اطمینان کرد.

8228- ([29]) الصَّدُوقُ فِي الْمُقْنِعِ، رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَيْرٍ: أَنَّ الْخُمُسَ عَلَى خَمْسَةِ أَشْيَاءَ الْكُنُوزِ وَ الْمَعَادِنِ وَ الْغَوْصِ وَ الْغَنِيمَةِ وَ نَسِيَ ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ الْخَامِسَة.

برداشت‌هایی از درس استاد سید احمد سجادی

مسعود رضانژاد فهادان

20 فروردین 94

پانوشت:


[1] التهذيب 4- 121- 345

 [2]الكافي 1- 544- 8. و قدم الحديد و الرصاص على الصفر و ترك لفظ جميعا" منه قده"

[3] التهذيب 4- 121- 346، و أورده في الحديث 1 من الباب 5، و صدره في الحديث 1 من الباب 7 من هذه الأبواب.

 [4]في الفقيه- من المعادن( هامش المخطوط). و كذلك الكافي

 [5]الفقيه 2- 40- 1645

[6] الكافي 1- 546- 19

[7] التهذيب 4- 122- 347

[8]مفردات ألفاظ القرآن‏؛ 364

[9]معاني الأخبار؛ 303 _ وسائل الشيعة؛ 29/272

[10]دعائم الإسلام 1/250 _ مستدرك الوسائل‏؛ 7/282

[11] التهذيب 4- 122- 349

[12] في نسخة- فقلت( هامش المخطوط)

[13]الفقيه 2- 41- 1648

 [14]المقنع- 53

 [15]التهذيب 4- 124- 356، و أورده في الحديث 2 من الباب 7 من هذه الأبواب

[16] في الكافي- محمّد بن علي( هامش المخطوط)

[17] في المصدر- عليه زكاتها

 [18]المقنعة- 46

 [19]الكافي 1- 547- 21

 [20]الفقيه 2- 39- 1644

 [21]المقنع- 53

[22]المقنع؛ 172

[23]کتاب الخمس، سید محمود هاشمی شاهرودی، ج1، ص125

[24]الخصال- 290- 51

[25] الخصال- 291- 53، و أورده عن المقنع في الحديث 2 من الباب 2 من هذه الأبواب.

 [26]تقدم في الأحاديث 4، 9، 11، 12 من الباب 2 من هذه الأبواب.

[27] يأتي في الباب 4 من هذه الأبواب‏.

[28]دعائم الإسلام ج 1 ص 250

[29]المقنع ص 53

به دلیل به روز بودن سایت از صفحات دیگر نیز، دیدن فرمایید.

بک لینک فهادان نیوز
تبلیغات
Rozblog.com رز بلاگ - متفاوت ترين سرويس سایت ساز
اطلاعات کاربری
نام کاربری :
رمز عبور :
  • فراموشی رمز عبور؟
  • دیوار آگهی
    رضانژاد.نت
    راهنمای حل جدول

    درج آگهی فروش کلیه

    فهادان نیوز

    فهادان عربیک

    فهادان انگلیش

    داستان و حکایت

    قصه های کافی

    پزشکی و سلامت

    فرهنگ مقاومت

    دانش و فناوری

    موضوعات دینی

    سبک زندگی
    موضوعات اخلاقی
    آگهی